Күн мен түн теңелген шақ. Далаға жылылық тараған мезгіл. Табиғат оянып, жан-жануар түлеген кезең. Бұл – Наурыз. Тек қазақтың ғана емес, барша түркі халықтарының асыға күткен – Ұлы күні. Қай жұрт қалай қарсы алады? Әр елдің өзіне тән ерекшелігі қандай?
Наурыз өзге ұлттарда қалай аталады?
Түркі елдердің басым бөлігінде бұл мейрам «Наурыз», «Невруз», «Наврус», «Новруз байрам» деп аталады. Ал тәжіктерде – «гүл гардон», «гүлнаурыз», буряттарда – «сагаан сара», чуваштарда – «норис ояхе», хорезмдіктерде «наусарджи» деген атаулар кездеседі екен.
Жалпы алғанда «Наурыз», барлық ұлтта дерлік «Жаңа күн» деген мағына береді.
Қазақтың «Наурызы»: Көрісумен басталған көктем
Қазақ жеріне Наурыз келгенде ел ерекше күйге енеді. Бұл – өкпе-ренішті ұмытатын, бірлік пен татулықты ту еткен күн. Таңғы шапақпен бірге үлкен-кіші көрісіп, «Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын!» деп тілек айтады. Ең басты дәстүр – Наурыз көже. Жеті түрлі тағамнан жасалған бұл ас – тоқшылықтың нышаны. Үй иесі келген қонағына көжеден дәм татқызбай шығармайды.
Ұлыстың ұлы күнінде алтыбақан құрылып, жастар жиналады. Домбыра үні күмбірлеп, ән мен күй шырқалады. Көнеден жеткен тағы бір ғұрып – Қыдыр атаны күту. Ел ішінде бұл түні әр үйге Қыдыр ата келіп, бақ-береке тілейді деген сенім бар. Сондықтан Наурыз түнінде шам сөндірілмейді, төрдегі дастарқанға ақ қойылады.
Қырғыздың «Нооруз» мейрамы
Қырғыз жұрты Наурызды (Нооруз) ерекше атап өтеді. Бұл күннің басты асы – сүмөлөк. Тәтті тағам бидайдың өскінінен дайындалады, оны әзірлеу үшін әйелдер түні бойы қазанның басында ән айтып, жақсы тілектер айтады. «Сүмөлөк неғұрлым көп дайындалса, жыл соғұрлым берекелі болады» деген наным бар.
Қырғыздар үшін Наурыз – спорттық ойындардың да мейрамы. Көкбөрү (көкпар), арқан тартыс, күрессияқты сайыстар ұйымдастырылады. Сондай-ақ, қазақтардағыдай ақсақалдар елге бата беріп, жастар үлкендерге ізет көрсетеді.
Өзбектердегі «Наурыз»: Береке мен бірлік мейрамы
Өзбек халқы Наурызды ерекше құрметпен қарсы алады. Бұл күн – көктемнің келуін, табиғаттың жаңаруын және адамдардың бірлігін білдіреді. Мереке қарсаңында үй тазаланып, дастарқанға ұлттық тағамдар қойылады.
Наурыздың басты символдарының бірі – сумалак. Бидай дәндерінен дайындалатын бұл тағам ұзақ қайнатылып, дайындалу барысында адамдар ән айтып, жақсы тілектер тілейді. Сонымен қатар халим, көк самса, палау сияқты тағамдар да әзірленеді. Көшелерде мерекелік шерулер, ұлттық би мен музыка қойылымдары өтеді. Өзбектер кураш (ұлттық күрес) сияқты спорттық жарыстар өткізіп, бір-біріне ізгі тілектер арнайды.
Әзербайжан «Наурызы»
Күн мен түн теңеледі деп әзірбайжандар да наурызды ерекше күтеді. Дәстүр бойынша «тонгал» деген от жағып, соның үстінен жеті рет секіреді. Дәстүрлі тағамдар ішінде ай пішіндес қылып жасалатын тәтті шекербураны атап өтуге болады. Егер наурыз күні жаңбыр жауса, келер жыл өте берекелі болады деген сенім бар.
Түріктердің «Сұлтан Наурызы»
Түркияда мейрам «Сұлтан Наурыз» деп аталып, көктем мейрамы ретінде сақталған. Бұл күні адамдар көктемгі гүлдерді теріп, бір-біріне сыйлайды. Сондай-ақ, Наурызда жаңа суға шомылу дәстүрі бар. Бұл – тазалықтың, өткен жылдан арылудың символы. Сонымен бірге бұл күні көшелерден ұлттық аспаптардың үні естіліп тұрады. Бөрек, юфка, леблеби, локум сияқты тәттілердің сан түрі пісіріледі.
Түрікменнің «Наурызы»
Түрікмендерде көктем мейрамы Наурызға байланысты қазіргі таңда халыққа танымал кейбір ырымдар бар. Мәселен, «Егер наурызда күн бұлтты болса, онда осындай ауа райы маусым айына дейін созылады» деп күткен немесе «Наурызда қар не жаңбыр жауса – жыл егінге қолайлы әрі өнімді болады» деп сенген. Наурыз мейрамында алғашқы жаңа маусым басталады. Яғни сол мерзімде, шопандар қасқырларға шабуыл жасайтын алабайлар шайқасын ұйымдастырады.
Наурыз – түркі халықтарын біріктіретін ұлы мейрам
Наурыз – ортақ мейрам, бірақ әр халық оны өзіндік бояумен атап өтеді. Наурыз – көктемнің киесі. Ол келгенде тек табиғат емес, адамдар да жаңаруға ұмтылады.
